Δέντρο ή καραβάκι: Πότε ήρθε το χριστουγεννιάτικο έλατο στην Ελλάδα και τι είναι πιο «παραδοσιακό»

Το καραβάκι ως «ελληνική απάντηση» στο χριστουγεννιάτικο δέντρο είναι ένας από τους πιο ανθεκτικούς εθνικούς μύθους. Μόνο που η ιστορία λέει κάτι πιο σύνθετο και πολύ πιο ενδιαφέρον.

Πράγματι, ο στολισμός του έλατου ως οικιακό έθιμο των περίοδο των Χριστουγέννων αναπτύχθηκε σταδιακά στην Ελλάδα τους τελευταίους δύο αιώνες. Με το δεδομένο ότι στις αρχές του 19ου αιώνα ήταν ήδη ένα κυρίαρχο χριστουγεννιάτικο έθιμο στη Γερμανία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ενώ γρήγορα μεταφέρθηκε και στη Βρετανία, είναι πολύ πιθανό ότι ο στολισμός του έλατου ήρθε στην ανεξάρτητη πλέον Ελλάδα από τη βαυαρική αυλή και τον βασιλιά Όθωνα.

Ο πρώτος στολισμός και η διάδοση

Υπάρχουν διαφορετικές αναφορές για τον πρώτο στολισμό χριστουγεννιάτικου δέντρου στην Ελλάδα από τον Όθωνα, που ίσως έγινε κατά την αρχική περίοδο διαμονής του στο Ναύπλιο (το 1833 με 1834) ή αργότερα στα ανάκτορα (σημερινή Βουλή) στην Αθήνα, ωστόσο δεν υπάρχει απόλυτη τεκμηρίωση για το πότε ήταν ακριβώς ο πρώτος στολισμός δέντρου στη χώρα.

Πιο συγκεκριμένη είναι η αναφορά για τον πρώτο στολισμό χριστουγεννιάτικου δέντρου σε σπίτι ελληνικής οικογένειας στην Αθήνα. Αυτό φαίνεται πως έγινε το 1843 στο αρχοντικό του Ναξιώτη διπλωμάτη και γιατρού, Ιωάννη Παπαρρηγόπουλου, στην οδό Κυδαθηναίων στην Πλάκα.

Τα Χριστούγεννα εκείνου του έτους, ο Παπαρρηγόπουλος έδωσε μια μεγάλη γιορτή με πολλούς καλεσμένους. Σε ένα δωμάτιο του σπιτιού του, είχε στήσει ένα τεράστιο χριστουγεννιάτικο δέντρο με πολλά στολίδια.

Ανάμεσα στους καλεσμένους φέρεται να ήταν και ο στρατηγός Ιωάννης Μακρυγιάννης. Ο Μακρυγιάννης θαύμασε το δέντρο και χαμογελαστός είπε στον Παπαρρηγόπουλο: «Ωραίο είναι το δέντρο σου κυρ-Γιάννη… Αλλά εγώ τα δέντρα μου δεν τ’ αφήνω να φυτρώνουν στην κάμαρά μου. Εκεί μόνο τ’ άρματά μου μπορούν να φυτρώνουν!».

Το χριστουγεννιάτικο δέντρο ήταν είτε έλατο είτε πεύκο που το στόλιζαν με κεριά, ζαχαρωτά ή ξύλινα ζωγραφισμένα στολίδια. Στη βάση του τοποθετούσαν δώρα, μια χειροποίητη φάτνη ή άλλες κατασκευές. Όσο για τα ηλεκτρικά λαμπιόνια, αυτά ήρθαν στην Ελλάδα πολύ αργότερα, με τις πρώτες μάρκες να κάνουν την εμφάνισή τους στο εξωτερικό τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Προς τα μέσα του 19ου αιώνα πάντως η βαυαρική αυλή στην Αθήνα και ο κοινωνικός της περίγυρος τηρούσαν σίγουρα το έθιμο του στολισμένου δέντρου. Η Χριστιάνα Λυτ, γυναίκα του ιερέα των ανακτόρων, γράφει για την παραμονή των Χριστουγέννων του 1843 στο σπίτι της στην Αθήνα: «…Ο Μάγιερ είχε κάνει στη βάση του χριστουγεννιάτικου δέντρου ένα σπιτάκι με κήπο. Μέσα σε αυτό ήταν ένα μικροσκοπικό τραπέζι και πάνω του ένα κερί που το ανάψαμε και φώτιζε ακόμα κι έξω. Για κήπο φτιάξαμε δέντρα από μικρά ξύλα και βάλαμε πάνω τους μικρά χόρτα. Ανάμεσα στα δεντράκια τοποθετήσαμε διάφορα μικροσκοπικά ζωάκια…».

Όπως πολλά άλλα έθιμα, έτσι και το χριστουγεννιάτικο δέντρο διαδόθηκε αρχικά στις πιο εύπορες οικογένειες και από την αστική τάξη άρχισε να «κατεβαίνει προς τα κάτω».

Μέχρι τη δεκαετία του 1930 ήταν κυρίως ένα έθιμο της Αθήνας και των μεγάλων πόλεων και αφορούσε τους πιο πλούσιους. Αργότερα και κυρίως μετά τον Πόλεμο, το χριστουγεννιάτικο έλατο εξαπλώθηκε μαζικά σε όλα τα αστικά κέντρα και στην ύπαιθρο χώρα.

Άλλωστε πλέον ο χριστουγεννιάτικος στολισμός άρχισε να γίνεται και ένα εμπορικό προϊόν που απευθυνόταν σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.

Τα δέντρα μέσα στο σπίτι - Ένα αρχετυπικό στοιχείο

Ο οικιακός στολισμός του χριστουγεννιάτικου δέντρου, συνήθως έλατου, είναι ξένης προέλευσης και έχει διαδρομή δύο αιώνων στην Ελλάδα. Ωστόσο, εθιμικά στοιχεία στολισμού δέντρων και φυτών μέσα στο σπίτι, πηγαίνουν πολλούς αιώνες πίσω.

Η χρήση γενικά φυτών κατά το Δωδεκαήμερο, απαντά σε πολλές χώρες της Ευρώπης και διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα. Στους Ρωμαίους, στους Κέλτες, στα σκανδιναβικά φύλα, στους Βίκινγκς, αλλά και εκτός Ευρώπης, στη Μεσοποταμία, στην Άπω Ανατολή. Ο ελληνικός πολιτισμός ήδη από την αρχαιότητα δεν αποτέλεσε εξαίρεση.

Σύμφωνα με τη λαογράφο Αικατερίνη Πολυμέρου, οι αρχαίοι Έλληνες συνήθιζαν να κουβαλούν κλαδιά αειθαλών δέντρων και να στολίζουν τα σπίτια τους για «καλή χρονιά». Όπως τονίζει και ο Δημήτρης Λουκάτος, συγγραφέας και λαογράφος, στο έργο του «Χριστουγεννιάτικα και των Γιορτών», τα κλαδιά αυτά τα στόλιζαν με καρπούς της γης, μήλα, καρύδια, αμύγδαλα ή έβαζαν πάνω τους λιχουδιές.

Τα κλαδιά των δέντρων είχαν ιδιαίτερο συμβολισμό για τον ερχομό του νέου έτους και συνδέονταν στενά με τον εορτασμό της Πρωτοχρονιάς. Αναπαριστούσαν το «ρίζωμα», την καρποφορία, την καλοτυχία, τη συμβολή της φύσης στην ανθρώπινη ευρωστία.

Μπορούμε επομένως να πούμε ότι τα έθιμα αυτά ήρθαν και «συνάντησαν» το βαυαρικής προέλευσης «χριστουγεννιάτικο έλατο», στην Ελλάδα του 19ου αιώνα.

Και το καραβάκι;

Η αντίληψη ότι «τα παλιά χρόνια» οι Έλληνες γενικά στόλιζαν καραβάκι δεν φαίνεται να ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Πράγματι, το καραβάκι υπήρχε ως στοιχείο στολισμού κυρίως στα νησιά και στις παραθαλάσσιες περιοχές.

Περισσότερο ίσως υπήρχε ως συνοδευτικό στολίδι αλλά και φωτεινός σηματοδότης - φαναράκι τις βραδινές ώρες- στα χέρια των παιδιών που έλεγαν τα κάλαντα. Τότε ήταν που οι νοικοκυρές συνήθιζα να φιλεύουν τους καλαντιστές με γλυκά και άλλα κεράσματα, βάζοντάς τα στο καραβάκι.

Υπήρχαν βέβαια περιοχές στην Ελλάδα, ηπειρωτικές ή ορεινές, που το καραβάκι δεν ήταν καθόλου οικείο στοιχείο και σίγουρα πολύ λιγότερο οικείο από το πράσινο και τα φυτά.

Η λαογράφος Νικολέμμα-Πολυξένη Δημητρίου, ωστόσο, θέτει και ένα ακόμα ζήτημα, βασιζόμενη στις παρατηρήσεις του Λουκάτου. Το καραβάκι ήταν συμβολικά συνδεδεμένο όχι τόσο με το ταξίδι αλλά με τον χωρισμό. Με αρνητικά αισθήματα που έφερναν στην οικογένεια, ειδικά τα παλιότερα χρόνια, τα επαγγέλματα και η ζωή της θάλασσας. Ειδικά τις μέρες των γιορτών που η οικογενειακή επανένωση ήταν ανάγκη και ζητούμενο. Ίσως για αυτό, σημειώνει η λαογράφος, το καραβάκι δεν μπόρεσε να «επιβιώσει» ως έθιμο έναντι του δέντρου. Γιατί ενώ το δέντρο ριζώνει, ενώνει, στερεώνει, το καράβι συνδέεται με χωρισμούς.

Και ίσως για αυτό, όταν έγιναν διάφορες «ελληνοπρεπείς» προσπάθειες μεταπολεμικά για να επιστρέψει ως κυρίαρχο το έθιμο του καραβιού -όπως γράφει ο Λουκάτος- καμία από αυτές δεν ευοδώθηκε.

Φυσικά και το καράβι δεν συνεπάγεται μόνο αρνητικούς συμβολισμούς. Ταυτίζεται με τη νέα πλεύση στη ζωή –άμεσα συνδεδεμένη με το θρησκευτικό πνεύμα των Χριστουγέννων-, με τους νέους και ανοιχτούς ορίζοντες.

Παρ’ όλα αυτά, το χριστουγεννιάτικο δέντρο είτε φυσικό είτε πλαστικό, είναι πλέον ριζωμένο κομμάτι της σύγχρονης ελληνικής λαογραφίας. Και σήμερα πλέον δεν μπορούμε να πούμε για κανένα από τα δύο στοιχεία στολισμού ότι το ένα είναι «ελληνικό» και το άλλο «ξενικό».

Σύμφωνα με τα λόγια του Λουκάτου κάποιες δεκαετίες πριν:

«Υποστηρίζω λοιπόν και τώρα ότι δεν πρέπει να διώχνουμε το Δέντρο από τα Χριστούγεννά μας, μπορούμε όμως να συστήσουμε την αντικατάσταση ή αραιότερη χρήση του έλατου με άλλα κλαδιά (έτσι ήταν παλιότερα και στις βόρειες χώρες). Σκέφτομαι π.χ. την ελιά, τη μυρτιά, το σκίνο, την κουμαριά (ο κ. Δημήτριος Πάνου επρότεινε ωραία τη δάφνη), αλλά και τα ζωντανά μικρόδεντρα της αυλής και της γλάστρας, που θα τα κοσμούμε με τα ίδια στολίδια του συμβατικού έλατου. Να μην ξεχνάμε, ότι και το Ελληνόπουλο τώρα έχει κάνει νοσταλγικό βίωμά του το καταστόλιστο Δέντρο, (ας το βλέπει και σε δημόσιους χώρους) και δεν νομίζω πως ήταν ειλικρινείς οι φετινές (1974) -υποβολιμιαίες από μερικά σχολεία- παιδικές αποκηρύξεις του».